Kōan dla niecierpliwych

Kōan dla niecierpliwych Bartosza Niewarta to konsekwentnie zrealizowany projekt poetycki. Próby uchwycenia klucza interpretacyjnego można szukać się już w tytule. Odwołanie do paradoksalnego pytania w tradycji zen — kōanu — nie jest jedynie efektowną metaforą, a zasadą konstrukcyjną. Tekst poematu stanowi rozbudowany ciąg literackich krótkich spięć sensu, nie prowadzących ku rozwiązaniu, a intensyfikacji doświadczenia poznawczego. Niewart świadomie destabilizuje linearną narrację, budując efekty z fragmentów, wariantów i cykli, przypominających szkatułkowy układ znaczeń. Strategia taka wpisuje się w estetykę postmodernistyczną i przede wszystkim realizuje kōanową logikę — miast ciągłości oferuje gwałtowne przeskoki, nie konkluzje, a chwile zawieszenia. Czytelnik, zmuszony do porzucenia oczekiwań wobec spójnej fabuły, skupia się w trybie uważnej, medytacyjnej lektury. Język gęsty, aforystyczny, operuje paradoksem i przesunięciem znaczeń. Frazy funkcjonują jak współczesne kōany – nie komunikując, ile inicjując proces myślowy, wymykający się jednoznacznym interpretacjom. Niewart wykorzystuje potencjał języka jako narzędzia tworzenia i podważania sensu. Bogata sieć odniesień kulturowych, od Pynchona, Hardinga po Tuwima, nie jest jedynie ornamentem, a elementem gry intertekstualnej. Wysokie i niskie rejestry kultury współistnieją, co wzmacnia efekt poznawczej dezorientacji, zgodnie ze struktura kōanu. Pod płaszczykiem formalnej eksperymentalności jawi się spójny wymiar egzystencjalny. Poemat diagnozuje stan „powikłań po normalności” – rzeczywistości, w której język traci stabilność, a tożsamość jest rozproszona. Nie jest to jednak wizja czysto katastroficzna. Przeciwnie, tekst zachowuje intelektualną żywotność i rodzaj ironicznego dystansu, pozwalający traktować go jako laboratorium sensów, a nie diagnozę kryzysu. Najciekawsze napięcie buduje zawarte w tytule zestawienie: kōan i niecierpliwość — pierwszy zakłada długotrwałą kontemplację i rezygnację z natychmiastowego rozumienia, natomiast współczesny „niecierpliwy” odbiorca – oczekuje szybkiej interpretacji. Poemat Niewarta świadomie gra kontrastem, wystawiając czytelnika na próbę: albo zaakceptuje warunki gry i wejdzie w rytm tekstu, albo pozostanie na powierzchni pozornego chaosu. Kōan dla niecierpliwych jest niewątpliwie utworem wymagającym i wysoce satysfakcjonującym. Nie daje bowiem odpowiedzi, a inicjuje proces poznania – podobnie, jak czyni kōan, zatrzymując racjonalne myślenie, będące przeszkodą w postrzeganiu rzeczywistości taką, jaka jest. To poezja, która nie tyle chce i musi być zrozumiana, ile przeżyta, a na pewno przeczytana. Mariusz Sambor